Kennis of wijsheid 9

Description

Afrikaanse wijsheid kent specifieke ritmes, bijvoorbeeld in tijdsbeleving en –opvatting. Deze ritmes zijn in de samenleving en de menselijke persoon als een hartslag van zingeving aanwezig. Eerder een ronde baan van een cirkel dan de rechte lijn van A naar B is dan de weg die de tijd neemt, verbonden als deze is met de seizoenswisselingen van de natuur.

Cyclisch tijdsbegrip is anders dan lineair tijdsbegrip, maar dat betekent nog niet dat, naar Afrikaans filosofische maat, het eerste in de plaats van het tweede zou moeten komen. Voor het leveren van prestaties, voor economische en andere efficiëntie, is een lineair levens- en werkritme nodig. Dit ritme, bepaald door de wijzers van de klok, is nuttig, maar draagt het risico in zich de behoefte aan vrije zingeving op- en uit te sluiten. Zijn mensen ‘productiefactoren’ en kan kennis bij ‘human resources’ ondergebracht worden? Afrikaanse ritmes van wijsheid, ingebed in traditioneel beïnvloede culturen, nodigen uit tot een levendig tegenwicht voor de chronometriek. Gesprekken, discussies, maatschappelijk, politiek of anderszins, vergen immers de tijd om echt naar elkaar te luisteren, de emotionele belangen van elkaars opinies te proeven en te onderkennen. Kortom, zulke tijd heeft de ruimte nodig voor ontmoeting en wezenlijk overleg. Op zijn Afrikaans: de indaba – overlegstructuur en – dynamiek is voor economische dominantie, eigen aan westerse samenlevingen, een goed tegenwicht.

Afrikaans ritme van wijsheid betekent in dit geheel het honoreren van complementariteit, bijvoorbeeld in tijdsbesef en tijdsstrategie. Complementair: het een kan niet goed zonder het ander. Zulk besef geldt ook voor de grote levensvragen, verbonden aan geboorte, levensfasen en sterven. De eindigheid van het leven is vanaf de geboorte aanwezig, tijdens het volwassen zijn blijft de kindertijd aanwezig, in ieder conflict zit een vredesoplossing verborgen, om een paar andere voorbeelden te noemen.

Zulke complementariteit verkennen we vanuit een paar basisprincipes van Afrikaanse filosofie om meer zicht te krijgen op persoonlijke en maatschappelijke wegen die vrij baan kunnen geven aan zingeving van het menselijk bestaan.

Henk Haenen

Henk Haenen studeerde geschiedenis en filosofie aan de Vrije Universiteit te Amsterdam. In 2006 promoveerde hij op Afrikaans denken: ontmoeting dialoog en frictie. Een filosofisch onderzoek. In 2012 verscheen zijn tweede studie over Afrikaanse filosofie bij Garant Uitgevers: Sage filosofie. Pleidooi voor Afrikaanse wegen naar zelfstandigheid en in 2016 Ubuntu en Nelson Mandela. Afrikaanse politiek van verzoening, Uitgeverij Damon (2e herziene druk 2018).

De Inleiding op Mogobe Ramose, ‘Ubuntu. Stroom van het bestaan als levensfilosofie‘, ten have, Utrecht 2017 (2018) werd door hem verzorgd.

In 2018 en 2019 onderzoekt hij de mogelijkheden voor complementaire verrijking van ubuntu-filosofie voor westerse psychiatrie en psychotherapie.