Kennis of wijsheid 8

Description

De denker Blaise Pascal is in Vlaanderen vooral bekend om zijn wiskundige inzichten en wetenschappelijke ontdekkingen. Minder bekend is zijn filosofisch oeuvre, waarin hij een eigenzinnige visie op de mens, maar ook op de vraag naar kennis en wijsheid ontwikkelt. In zijn beroemde Pensées, maar ook in minder bekende teksten zoals L’entretien avec M. de Sacy en De l’esprit de géométrie et de l’esprit de persuader, beklemtoont Pascal in de eerste plaats de onmacht en miserie van de mens. Eén van de meest opvallende ideeën die daarin naar voren treden is dat “we niet in staat zijn tot waarheid en geluk” (Pascal, Pensées, Laf. 28). De waardigheid van het denken bestaat volgens Pascal in het inzicht in onze ellende of misère.

De rede, die door traditionele filosofen wordt verheven tot bron van kennis en ware oordelen, verschijnt in Pascals filosofische werken als een eerder zwak vermogen. De rede komt altijd te laat, stelt Pascal: het is daarentegen de verbeelding (l’imagination) die onze verhouding tot onszelf en tot de wereld bepaalt. Onze oordelen kennen hierdoor steeds een onzeker en wispelturig karakter: we zijn nooit zeker of we voor de waarheid hebben gekozen (Pascal, Pensées, Laf. 99). Vanuit die gedachte bekritiseert Pascal de ‘valse geleerden’ (faux savants) en de filosofen die met hun hoogmoedige pretentie beweren dat zij de weg naar waarheid en geluk kennen. Echte wijsheid veronderstelt daarentegen een wijze onwetendheid die zichzelf kent (Pascal, Pensées, Laf. 83) .

Betekent dit dat Pascal een sombere scepticus is die elke vorm van kennis in twijfel trekt? Moeten we onze onwetendheid dan zomaar aanvaarden en onverschillig worden ten aanzien van ware kennis? Die interpretatie klopt niet, zo zal blijken. In zijn reflecties over onder meer de ‘fijngevoelige geest’ (esprit de finesse) en ‘het hart’ (le coeur) toont Pascal hoe ook een ander perspectief op kennis mogelijk is.

Tijdens deze studiedag verkennen we Pascals opvattingen over de rede, de verbeelding en het hart. Na een situering van Pascals filosofische ideeën binnen de historische context van de zeventiende eeuw (en een verkenning van zijn dialoog met tijdgenoten als Descartes en Malebranche), gaan we dieper in op de ambigue wijze waarop Pascal de vraag naar kennis en wijsheid benadert.

Hanna Vandenbussche

Hanna Vandenbussche is doctor in de wijsbegeerte en promoveerde in 2019 met haar proefschrift ‘le moi, idole d’une volonté désarmée. Pascal, critique de la liberté cartésienne’ aan het Hoger Instituut voor Wijsbegeerte (KU Leuven).

Ze werkt als onderwijspostdoc op het Hoger Instituut voor Wijsbegeerte en als praktijkassistent in de vakgroep medische ethiek en filosofie aan de U Gent.

Ze publiceerde reeds twee filosofieboeken voor het bredere publiek: Het Lot van Atalanta. Een filosofische verkenning van het langeafstandslopen en Noch Engel Noch Beest. Het bittere mensbeeld van Blaise Pascal als pleidooi voor mildheid.